• Wydarzenie minęło.
Projektowanie odpowiedzialne społecznie – utopia czy szansa na realną zmianę?

 

Dyskusja
PROWADZENIE: Błażej Ciarkowski

 

Czy dobre, odpowiedzialne projektowane może zmienić świat? Czy architektura bądź wzornictwo są w stanie uczynić rzeczywistość lepszą? Od wieków twórcy przekonywali społeczeństwo, że piękno może zmienić świat. Na początku XX w. modernistyczni projektanci połączyli nowy styl z nową ideologią, a estetykę – z etyką. Piękno, które wynikało z funkcjonalności i użyteczności, stanowiło spójną całość z programem odnowy moralnej, a budowanie nowoczesnej architektury szło w parze z tworzeniem „nowego człowieka”.

Ten szczególny projektowy „mesjanizm” nie odszedł w niepamięć wraz z końcem modernizmu. Dziś, w drugiej dekadzie XXI w., architekci i designerzy wciąż przekonują, iż poprzez odpowiedzialne i świadome projektowanie możemy ulepszać społeczeństwo. Rosnące rozwarstwienie i związane z nim niepokoje społeczne czy grożące nam klęski ekologiczne, wyraźnie wskazują na potrzebę poszukiwania nowych rozwiązań, adekwatnych do dynamicznie zmieniających się czasów i potrzeb. Dzisiejszy świat pełen jest kontrastów i sprzeczności. Podobnie wygląda obraz współczesnej architektury i designu. Z jednej strony, Gernot Minke propaguje architekturę low-tech, a Pritzkerem wyróżniony zostaje zaangażowany w pomoc ofiarom kataklizmów Shigeru Ban. Z drugiej – pracownia SOM wznosi irracjonalną i zbudowaną dzięki niemalże niewolniczej pracy niewykwalifikowanych robotników współczesną Wieżę Babel – Burj Khalifa.

Justin MacGuirk porównał współczesnych designerów do Nerona grającego na lutni podczas pożaru Rzymu. Świat płonie, a projektanci pozorują ruchy mające sugerować, że ich praca powstrzyma pożogę. Bracia Campana zaprojektowali Favela Chair – krzesło inspirowane budownictwem południowoamerykańskich slumsów, które według samych twórców miało zwrócić uwagę na problemy tzw. Trzeciego Świata. Jednocześnie, wykonany ze szlachetnego drewna mebel, stał się kolejnym przykładem estetyzacji ubóstwa. Tomek Rygalik przestrzega przed projektowaniem „rzeczy niepotrzebnych” i, jak deklaruje, wierzy w zbawczą moc designu. Czy jego „food furniture” wystawione w Wiedniu wpłynęły w jakimkolwiek stopniu na problem marnowania żywności w krajach rozwiniętych? Czy prototypowy budynek mieszkalny w Pekinie autorstwa Stevena Holla sprawi, że zgodnie z intencją autora, ignorujące większość międzynarodowych umów dotyczących ochrony środowiska, Chiny staną się krajem dbającym o ekologię?

Równocześnie rośnie popularność przedmiotów projektowanych z materiałów wtórnych. Ten designerski recykling ma zwracać uwagę na nadprodukcję dóbr w krajach wysoko rozwiniętych i konieczność eliminacji produktów jednorazowych. Efektem działań projektantów są jednak często eleganckie, „zaangażowane” gadżety, przedmioty luksusowe na które nie może sobie pozwolić przeciętny człowiek.

Kryzys modernizmu, postmodernizm oraz pluralistyczne tendencje współczesne pozwalają na nowo zdefiniować projektowanie odpowiedzialne społecznie. Czy zjawisko to istnieje, czy jest jedynie pozą przybieraną przez twórców pod wpływem mody? Czy architektura i design mogą zmienić świat, pomóc potrzebującym? A może rację miał Niemeyer mówiąc, że „architektura nie zmienia niczego, zawsze służy bogatym”?

Być może zatem prawdziwego „odpowiedzialnego społecznie projektowania” należy szukać tam, gdzie paradoksalnie nie ma projektantów? Na bazarach i placach targowych, w ubogich gospodarstwach domowych, gdzie raz użyte przedmioty znajdują nowe zastosowanie. Butelki po wodzie mineralnej stają się obciążnikami plandeki rozpiętej nad stoiskiem z kwiatami, a plastikowe opakowania stają się pojemnikami na drobiazgi. Czy to nie to miał na myśli Rygalik, gdy zachwycał się faktem, iż polski design potrafi stawić czoła trudnościom, bo bazuje na wymuszonej przez niedostatek „zaradności” zwykłych ludzi?

W dyskusji wezmą udział:

- Krystyna Łuczak-Surówka *
- Iwo Zmyślony **
- Błażej Ciarkowski ***

* Krystyna Łuczak – Surówka – Historyk sztuki i designu. Absolwentka i wieloletni pedagog warszawskiej ASP. Pierwsza absolwentka Instytutu Historii Sztuki UJ z doktoratem z historii polskiego wzornictwa. Autorka tekstów o designie, kuratorka wystaw. Publikuje m.in. w „Design Alive”, „MONITOR Magazine”, „Wysokie Obcasy Extra”.

** Iwo Zmyślony – Krytyk sztuki i metodolog, autor kilkunastu publikacji naukowych oraz kilkudziesięciu tekstów publicystycznych, esejów, wywiadów i recenzji. Studiował filozofię i historię sztuki na Uniwersytecie Warszawskim, Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, Albert-Ludwigs-Universität Freiburg i Katholieke Universiteit Leuven. Tytuł doktora uzyskał na podstawie pracy o pozawerbalnych wymiarach poznania i wiedzy (tacit knowledge). Współpracuje z „Dwutygodnikiem”, „Obiegiem”, „Artpunktem” i „Kulturą Liberalną”. Wykładowca Uniwersytetu Otwartego UW oraz School of Form w Poznaniu.

*** Błażej Ciarkowski – absolwent architektury na Politechnice Łódzkiej i historii sztuki na Uniwersytecie Łódzkim. Doktor nauk technicznych w specjalności architektura i urbanistyka. Zainteresowania badawcze koncentruje na powojennej architekturze polskiej, wzajemnych relacjach architektury i polityki, konserwacji zabytków i ochronie dziedzictwa ruchu modernistycznego.